Nhiều người hỏi: “Mình/Con tôi có nên uống vitamin A định kỳ không, và nếu có thì bao nhiêu lần trong 1 năm?” Câu trả lời ngắn: Tùy vào nhóm tuổi và mục đích. Với trẻ nhỏ ở vùng có thiếu hụt vitamin A, chương trình y tế thường tổ chức uống 2 lần/năm (mỗi 4–6 tháng một lần). Còn người lớn khỏe mạnh thường không cần uống liều cao lặp lại trong năm nếu chế độ ăn đầy đủ — thay vào đó ưu tiên bổ sung qua thực phẩm hoặc theo RDA/khuyến nghị y tế.
Vì sao câu trả lời lại khác nhau theo đối tượng?
Vitamin A là hóa chất tan trong mỡ (fat-soluble) — nó dự trữ trong gan và tích tụ theo thời gian. Do đó liều cao lặp lại có thể gây tích tụ và ngộ độc, nhưng ở trẻ nhỏ bị thiếu vitamin A (VAD) thì lợi ích cứu mạng (giảm tỉ lệ tử vong và bệnh nặng) lớn hơn rủi ro — vì vậy Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo chương trình bổ sung liều cao cho nhóm này. PMC+1
Chi tiết theo nhóm tuổi — khuyến nghị và giải thích
Trẻ 6–59 tháng (trẻ nhỏ)
- Khuyến nghị quốc tế: Liều cao một lần mỗi 4–6 tháng cho trẻ 6–59 tháng ở khu vực có vấn đề thiếu vitamin A. Đây là mô hình chương trình công cộng triển khai rộng rãi (thường thực hiện 2 lần/năm). Liều chuẩn: 100.000 IU cho 6–11 tháng; 200.000 IU cho 12–59 tháng. Tổ Chức Y Tế Thế Giới+1
- Tại sao 2 lần/năm? Liều cao có tác dụng tạm thời bổ sung dự trữ gan và giảm nguy cơ bệnh nặng, đặc biệt trong vùng có thiếu. Tác dụng kéo dài vài tháng nên chiến lược 4–6 tháng/lần phù hợp. PMC
Trẻ sơ sinh (dưới 6 tháng)
- Thông thường không dùng liều cao ngay; chú ý bổ sung cho bà mẹ cho con bú (nếu cần) và theo chương trình y tế. WHO khuyến cáo thận trọng với tiêm/liều cao ở bà mẹ mang thai (xem phần bà mẹ). Tổ Chức Y Tế Thế Giới
Phụ nữ mang thai
- Tránh liều cao vitamin A dạng tiền vitamin A (preformed vitamin A / retinol) trong thai kỳ vì có nguy cơ gây dị tật bẩm sinh (teratogenicity) nếu dùng liều lớn. Thay vào đó, phụ nữ mang thai nên được tư vấn về chế độ ăn an toàn và chỉ bổ sung theo chỉ dẫn bác sĩ; dùng dạng provitamin A (beta-carotene) từ thực phẩm thường an toàn hơn. Tổ Chức Y Tế Thế Giới+1
Phụ nữ cho con bú (postpartum)
- WHO cho phép liều cao cho sản phụ trong vòng 6 tuần sau sinh (khi nguy cơ mang thai lại thấp) để tăng lượng vitamin A trong sữa mẹ nếu chương trình quốc gia áp dụng. Nhưng điều này cần theo chương trình y tế địa phương. Tổ Chức Y Tế Thế Giới
Người lớn (không mang thai, không thiếu)
- Hầu hết người lớn không cần uống liều cao định kỳ mỗi năm nếu ăn đủ thực phẩm giàu vitamin A (gan, trứng, sữa, cà rốt, khoai lang…). Nếu dùng bổ sung, ưu tiên các viên multivitamin theo RDA hoặc theo lời khuyên bác sĩ. Tránh dùng nhiều liều chứa preformed vitamin A quá mức. NCBI+1
Nguy cơ ngộ độc (Hypervitaminosis A) — tại sao không nên lạm dụng
- Tolerable Upper Intake Level (UL): Người lớn có UL ~ 3.000 µg RAE/ngày (tương đương ~10.000 IU preformed vitamin A). Dùng lâu dài vượt mức này có thể gây tổn thương gan, đau đầu, rối loạn xương, rụng tóc… NCBI
- Dấu hiệu ngộ độc cấp/chronic: buồn nôn, nôn, mệt mỏi, đau đầu, da khô, đau xương, chức năng gan bất thường. Với trẻ em, liều cực cao lặp lại cũng có thể gây hại. Vì vậy liều cao chỉ dành cho chương trình y tế ở nhóm có thiếu, và không tự ý uống viên liều cao nhiều lần trong năm. ScienceDirect+1
Thực hành an toàn — làm sao biết mình cần uống và nên uống bao nhiêu lần?
- Xác định nhóm của bạn: trẻ <5 tuổi, phụ nữ mang thai, đang cho con bú, người lớn bình thường, hay người có bệnh lý làm giảm hấp thu (ví dụ bệnh đường mật, xơ nang).
- Nếu bạn ở vùng có thiếu vitamin A (chương trình y tế địa phương áp dụng): cho trẻ 6–59 tháng, tham gia chương trình uống thường 2 lần/năm do y tế địa phương tổ chức. UNICEF DATA
- Người lớn/không thiếu: ưu tiên ăn thực phẩm giàu vitamin A; nếu dùng thuốc bổ, chọn liều theo RDA/nhãn, tránh kết hợp nhiều nguồn chứa preformed vitamin A. Tham khảo bác sĩ nếu nghĩ mình thiếu. Văn Phòng Bổ Sung Dinh Dưỡng+1
- Phụ nữ mang thai: không tự dùng liều cao; hỏi bác sĩ sản khoa trước khi bổ sung vitamin A. Tổ Chức Y Tế Thế Giới
Câu hỏi thường gặp (FAQs)
1. Tôi có nên uống vitamin A 2 lần/năm như trẻ em không?
Không. Khuyến nghị 2 lần/năm áp dụng chủ yếu cho trẻ 6–59 tháng ở vùng có thiếu; người lớn khỏe mạnh không cần liều cao định kỳ như vậy. Tổ Chức Y Tế Thế Giới+1
2. Uống beta-carotene có an toàn hơn retinol không?
Có — beta-carotene (từ thực phẩm/thuốc bổ dạng provitamin A) an toàn hơn vì cơ thể chuyển đổi theo nhu cầu; nhưng những người hút thuốc lá nên thận trọng với bổ sung beta-carotene do tăng nguy cơ ung thư phổi ở người hút thuốc. Văn Phòng Bổ Sung Dinh Dưỡng
3. Một liều cao vitamin A có gây hại ngay không?
Một liều cao một lần (như trong chương trình cho trẻ) thường an toàn và có lợi cho trẻ thiếu; nguy hiểm xuất hiện nếu dùng liều cao lặp lại liên tục hoặc vượt UL trong thời gian dài. PMC+1
4. Làm sao biết mình thiếu vitamin A?
Triệu chứng thiếu nặng bao gồm quáng gà, khô mắt, tăng nhiễm trùng. Chẩn đoán chính xác bằng xét nghiệm y tế (nồng độ retinol huyết thanh) — làm xét nghiệm nếu có dấu hiệu hoặc nguy cơ. PMC
5. Nếu tôi đang uống multivitamin có vitamin A, có cần tham gia chương trình bổ sung cho trẻ không?
Đối với trẻ nhỏ: chỉ tuân theo liều và chương trình dành cho trẻ (do liều cho trẻ khác biệt với multivitamin người lớn). Cha mẹ nên thông báo cho cán bộ y tế về bất kỳ thuốc bổ nào trẻ đang dùng để tránh lặp liều. UNICEF DATA
Tổng kết ngắn gọn — 1 năm nên uống vitamin A mấy lần?
- Trẻ 6–59 tháng trong vùng thiếu: thường 2 lần/năm (mỗi 4–6 tháng một lần) theo chương trình y tế công cộng. Tổ Chức Y Tế Thế Giới+1
- Phụ nữ mang thai: không dùng liều cao tự ý; tham khảo bác sĩ. Tổ Chức Y Tế Thế Giới
- Người lớn khỏe mạnh: không cần liều cao định kỳ; theo RDA/ăn đa dạng thực phẩm; tránh vượt UL (3.000 µg RAE/ngày). NCBI+1
Tài liệu tham khảo (nguồn uy tín)
- World Health Organization — Vitamin A supplementation: who, when and how / WHO team pages. Tổ Chức Y Tế Thế Giới+1
- UNICEF — Coverage at a Crossroads: New directions for vitamin A supplementation programmes (2018) & phương pháp ước tính. UNICEF DATA+1
- NIH — Office of Dietary Supplements, Vitamin A and Carotenoids — Health Professional Fact Sheet. Văn Phòng Bổ Sung Dinh Dưỡng
- National Academies / NCBI Bookshelf — Dietary Reference Intakes (UL và RDA cho vitamin A). NCBI
- Horton S., et al., Delivering Vitamin A Supplements to Children Aged 6–59 months (PMC article on strategies and impact). PMC+1
